Rijetka, ali važna: Friedreichova ataksija

Friedreichova ataksija je rijetka, genetski uslovljena, neurodegenerativna, multisistemska bolest. Friedreichova ataksija je bolest koja se, pored nervnog sistema, manifestuje na poprečnoprugastim mišićima, srcu, pankreasu, a utiče na sluh i vid.1

Friedreichova ataksija je najčešća nasljedna ataksija, sa prosječnom globalnom prevalencom od 0,5 slučajeva na 100 000 ljudi. Prevalenca značajno varira među kontinentima i državama. Friedreichova ataksija je češća u populacijama pretežno kavkaskog ili indijskog porijekla, sa prevalencom od približno jednog slučaja na 30 000 ljudi u Australiji, Indiji i pojedinim dijelovima Evrope. Prevalenca je nešto niža u Sjevernoj Americi (1–3 slučaja na 100 000 ljudi). U Evropi postoje značajne regionalne razlike u prevalenci, sa gradijentom od jednog slučaja na 20 000 ljudi na jugozapadu do jednog slučaja na 250 000 ljudi na sjeveru i istoku.2

Friedreichova ataksija je autozomno recesivna nasljedna bolest, uzrokovana patogenim mutacijama u FXN genu, koji se nalazi na hromozomu 9, što dovodi do smanjene količine proteina frataksina koji je važan za normalnu funkciju mitohondrija, organela koje proizvode energiju. Oko 96% pacijenata sa Friedreichovom ataksijom su homozigoti za GAA ekspanziju ponavljanja u intronu 1 FXN gena, dok su ostali složeni heterozigoti, sa GAA ekspanzijom na jednom alelu i drugom inaktivirajućom mutacijom na drugom alelu.3

Friedreichova ataksija se obično manifestuje prije 25. godine života, najčešće između 8. i 15. godine, iako početak bolesti može varirati od ranog djetinjstva do kasnog odraslog doba. Dijagnoza se postavlja na osnovu kliničke slike i genetskog testiranja. Najčešći prvi simptomi su nestabilnost pri hodu (kod oko 77% pacijenata), skolioza (23%) i padovi (20%). Friedreichova ataksija je sporo progresivno i uglavnom životno ograničavajuće oboljenje. Pacijenti često postaju zavisni od invalidskih kolica već u ranoj odrasloj dobi. Prosječan životni vijek iznosi 35–40 godina, iako je prognoza veoma promjenljiva, pa neki pacijenti dožive sedmu ili osmu deceniju života. Rani početak bolesti, velika GAA ponavljanja, kao i prisustvo dijabetesa i kardiomiopatije povezani su sa lošijom prognozom. Smrtnost je prvenstveno posljedica srčanih bolesti (oko 62% slučajeva), naročito kongestivne srčane insuficijencije i aritmija, dok nekardijalni uzroci, kao što je bronhopneumonija povezana sa disfagijom (28%), čine manji dio smrtnih ishoda.4,5

Kliničko obilježje bolesti je ataksija, koja dovodi do progresivnog gubitka ravnoteže i koordinacije. Pacijenti mogu imati i mnoge druge znake i simptome, uključujući disfagiju, neuropatiju, spasticitet, depresiju, poremećaje spavanja, sindrom nemirnih nogu, urinarne smetnje (23-80% pacijenata) i bol, kao i pridružene bolesti poput kardiomiopatije, muskuloskeletnih deformiteta kičme (skolioza) i stopala, dijabetesa te oštećenja vida ili sluha. Senzorna periferna neuropatija gotovo se neizostavno javlja kod pacijenata sa Friedreichovom ataksijom i pretežno zahvata donje ekstremitete, dovodeći do senzorne ataksije i često neuropatskog bola.6,7

Kasno nastala ataksija, definisana kao pojava simptoma nakon 25. godine života, i veoma kasno nastala ataksija, definisana kao pojava simptoma nakon 40. godine života, čine približno 17% slučajeva. Pacijenti sa kasnim i veoma kasnim početkom ataksije često imaju blaže i sporije progresivne simptome, kao i manju učestalost kardiomiopatije i skeletnih abnormalnosti u poređenju sa pacijentima sa tipičnim početkom bolesti.8

Rizik od dijabetesa je povećan kod pacijenata sa Friedreichovom ataksijom u poređenju sa opštom populacijom, iako je njegova učestalost niska u odnosu na druge multiorganske manifestacije bolesti. Iako približno 30% pacijenata sa Friedreichovom ataksijom ima poremećenu toleranciju glukoze, samo 7–9% razvije dijabetes.9

Kognitivne funkcije su uglavnom očuvane i pacijenti obično nemaju značajno kognitivno oštećenje. Ipak, prijavljeni su slabiji rezultati u poređenju sa zdravim kontrolnim ispitanicima u određenim oblastima, kao što su izvršne funkcije, pažnja, vizuospacijalne sposobnosti i socijalna kognicija.10

Do unazad tri godine nije bio dostupan nijedan lijek za oboljele. Omaveloksolon (Skyclarys) je prvi lijek za liječenje odraslih i adolescenata uzrasta od 16 godina i više, a odobrila ga je Američka agencija za hranu i lekove (FDA) 2023. godine, kao i Evropska komisija, u ime Evropske agencije za lekove (EMA), 2024. godine.11,12 U Bosni i Hercegovini je registrovan u februaru 2026. godine. Farmakodinamika, bezbjednost i efikasnost procjenjivane su u dvodjelnoj studiji (MOXIe; multicentrično ispitivanje u 11 kliničkih institucija u SAD, Evropi i Australiji). Početna studija određivanja doze (dio 1) utvrdila je 150 mg/dan kao optimalnu dozu.

Faza 2 studije (dio 2) pokazala je povoljan efekat na primarni ishod, sa poboljšanjem od 1,55 poena na modifikovanoj Friedreichovoj skali za procjenu ataksije (mFARS) nakon 48 sedmica u grupi koja je primala omaveloksolon (n=51), u poređenju sa pogoršanjem od 0,85 poena u placebo grupi (n=52). Lijek omaveloksolon (Skyclarys) je u obliku kapsula (50 mg) za oralnu upotrebu koji se primjenjuje jednom dnevno tri kapsule (ukupno 150 mg).13-15

Kliničko liječenje pacijenata sa Friedreichovom ataksijom i dalje je uglavnom simptomatsko i usmjereno na očuvanje funkcionalnih sposobnosti. Većina simptoma najbolje se kontroliše multidisciplinarnim pristupom, koji uključuje rehabilitaciju i farmakološko liječenje u skladu sa smjernicama.16 U liječenje su uključene fizioterapija, radna terapija i logopedska terapija. Fizioterapija treba da bude usmjerena na hod, ravnotežu, koordinaciju, držanje tijela i mišićnu snagu. Fizička aktivnost se preporučuje tokom cijelog života, jer rehabilitacija i fizioterapija mogu imati koristi kod osoba sa Friedreichovom ataksijom u bilo kom uzrastu i u bilo kojoj fazi bolesti, kao i da pomognu u usporavanju ili ublažavanju funkcionalnog propadanja. Takođe se preporučuje rano uključivanje palijativne njege i planiranje unaprijed zdravstvene njege.17

Reference:

Dürr A, Cossee M, Agid Y, et al. Clinical and genetic abnormalities in patients with Friedreich’s ataxia. N Engl J Med 1996; 335: 1169–75

Buesch K, Zhang R. A systematic review of disease prevalence, health-related quality of life, and economic outcomes associated with Friedreich’s ataxia. Curr Med Res Opin 2022; 38: 1739–49.

Campuzano V, Montermini L, Moltò MD, et al. Friedreich’s ataxia: autosomal recessive disease caused by an intronic GAA triplet repeat expansion. Science 1996; 271: 1423–27.

Rummey C, Corben LA, Delatycki M, et al. Natural history of Friedreich ataxia: heterogeneity of neurologic progression and consequences for clinical trial design. Neurology 2022; 99: e1499–510

Delatycki MB, Williamson R, Forrest SM. Friedreich ataxia: an overview. J Med Genet 2000; 37: 1–8

Norrish G, Rance T, Montanes E, et al. Friedreich’s ataxia-associated childhood hypertrophic cardiomyopathy: a national cohort study. Arch Dis Child 2022; 107: 450–55

Rummey C, Flynn JM, Corben LA, et al. Scoliosis in Friedreich’s ataxia: longitudinal characterization in a large heterogeneous cohort. Ann Clin Transl Neurol 2021; 8: 1239–50

Klockgether T, Chamberlain S, Wüllner U, et al. Late-onset Friedreich’s ataxia. Molecular genetics, clinical neurophysiology, and magnetic resonance imaging. Arch Neurol 1993; 50: 803–06

Tamaroff J, DeDio A, Wade K, et al. Friedreich’s ataxia-related Diabetes: epidemiology and management practices. Diabetes Res Clin Pract 2022; 186: 109828

Naeije G, Schulz JB, Corben LA. The cognitive profile of Friedreich ataxia: a systematic review and meta-analysis. BMC Neurol 2022;22: 97

https://www.fda.gov/drugs/news-events-human-drugs/fda-approves-first-treatment- friedreichs-ataxia

Lynch DR, Chin MP, Boesch S, et al. Efficacy of omaveloxolone in Friedreich’s ataxia: delayed-start analysis of the MOXIe extension.Mov Disord 2023; 38: 313–20.

Lynch DR, Chin MP, Delatycki M, et al. Safety and efficacy of omaveloxolone in Friedreich’s ataxia (MOXIe Study): a multicentre,randomised, double-blind, placebo-controlled trial. Ann Neurol 2021;89: 212–25

Sažetak karakteristika lijeka Skyclarys, dostupno na , pristupljeno 1.6.2026.

Clinical Management Guidelines for Friedreich Ataxia (FRDA), dostupno na: , pristupljeno 1.6.2026.

Milne SC, Campagna EJ, Corben LA, et al. Retrospective study of the effects of inpatient rehabilitation on improving and maintaining functional independence in people with Friedreich ataxia. Arch Phys Med Rehabil 2012; 93: 1860–63; CP26-0687-01